การซ้อมแผนควบคุม/ป้องกันโรคไข้หวัดนกระดับตำบล ภาคเหนือ

นายไพศาล เจียนศิริจินดา

นักวิชาการสาธารณสุข 7

ศูนย์ ฯ สช. ภาคเหนือ จังหวัดนครสวรรค์

ตั้งแต่ปี 2547 จนถึงต้นปี 2550 ประเทศไทยเกิดโรคไข้หวัดนกในสัตว์ปีกถึง 6 รอบแล้ว โดยมีคนป่วยเป็นไข้หวัดนกสะสมแล้ว 28 ราย เสียชีวิต 20 ราย โดยเฉพาะปี 2549 พบผู้ป่วย 3 ราย และเสียชีวิตทั้ง 3 ราย ในปี 2550 ยังไม่พบผู้ป่วยไข้หวัดนก แต่ในสัตว์ปีกพบแล้ว 4 จุด ได้แก่ เป็ดไล่ทุ่งที่ จ.พิษณุโลก ฟาร์มไก่ที่ จ.หนองคาย ไก่ชนที่สามโก้ จ.อ่างทอง และล่าสุดกับไก่-ไก่งวง-เป็ด ที่ จ.มุกดาหาร

ผลจากการเกิดโรคไข้หวัดนกทั้งในสัตว์ปีก และคน ในประเทศไทย ทำให้พื้นที่ที่มีการเกิดโรคมีประสบการณ์การควบคุมป้องกันและเฝ้าระวังโรคไข้หวัดนก โดยเฉพาะบุคลากร/หน่วยงานที่เกี่ยวข้องในพื้นที่ เช่น ปศุสัตว์ สาธารณสุข ทีม SRRT องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อาสาสมัครปศุสัตว์ และโดยเฉพาะ อสม. ที่เป็นกำลังหลักในการควบคุมโรคไข้หวัดนกในหมู่บ้าน แต่ก็ยังมีปัญหาว่าบางพื้นที่ยังไม่มีประสบการณ์ที่จะรับมือหากเกิดการระบาดโรคไข้หวัดนกขึ้นมา

ทางวิชาการมีการคาดการณ์ว่าเชื้อ H5N1 จะสามารถกลายพันธุ์ สามารถติดต่อจากคนสู่คนได้ภายใน 5 – 6 ปีข้างหน้า ซึ่งจะเป็นการยกระดับความรุนแรงของการระบาดไข้หวัดนกจากระยะที่ 3 (ระยะการระบาดคนติดเชื้อจากสัตว์ปีก อาจติดตากคนสู่คน แต่ยังยาก) เป็นระยะที่ 4 (เกิดระยะการระบาดจากคนสู่คนได้ง่าย แต่ในวงจำกัด) หากถึงตอนนั้นการรับมือการระบาดของไข้หวัดนกในคนจะยิ่งยากและซับซ้อน จะมีผู้ป่วยไข้หวัดนกจำนวนมาก เกิดความตื่นตระหนกในวงกว้าง ผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างรุนแรง

ในปี 2549 กระทรวงสาธารณสุขผลักดันการซ้อมแผนชนิดบนโต๊ะ(Tabletop Exercise) เพื่อเตรียมความพร้อมรับการระบาดใหญ่ของโรคไข้หวัดใหญ่ ระดับจังหวัด ซึ่งสามารถซักซ้อมบทบาทของหน่วยงาน-ภาคีที่เกี่ยวข้องให้เข้าใจถึงบทบาทหน้าที่ของตนเองได้ และสามารถสร้างความตื่นตัวและเห็นความสำคัญขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ต่อการระบาดของโรคไข้หวัดนก-ไข้หวัดใหญ่ได้มาก นอกจากนั้นกรมควบคุมโรคติดต่อก็ส่งเสริมให้สถานบริการสาธารณสุขซ้อมแผนเตรียมความพร้อมการรับมือการระบาดของไข้หวัดนกไข้หวัดใหญ่ด้วย ซึ่งเมื่อพบผู้ป่วย-เสียชีวิตรายแรกของปี 2549 ในปลายเดือนกรกฎาคม การซ้อมแผนชนิดบนโต๊ะฯ ก็ดำเนินการได้เพียงบางจังหวัดเท่านั้น และต่อมาก็สามารถซ้อมแผนชนิดบนโต๊ะได้เกือบทุกจังหวัด

เดือนธันวาคม 2549 กองสนับสนุนสุขภาพภาคประชาชน กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ ประชุมผู้รับผิดชอบงานสุขภาพภาคประชาชนทุกจังหวัด และ มอบนโยบายการซ้อมแผนปฏิบัติการควบคุม-เฝ้าระวังโรคไข้หวัดนกระดับตำบล และจัดตั้งศูนย์ปฏิบัติการไข้หวัดนกระดับตำบล โดยมีเป้าหมายนำร่องอำเภอละหนึ่งตำบล รวมทั้งภาคเหนือ จำนวน 195 แห่ง และมีงบประมาณสนับสนุนการดำเนินการฯแห่งละ 10,000 บาท ให้ดำเนินการภายในเดือนมีนาคม 2550 ซึ่งนับระยะเวลาสำหรับการดำเนินงานของพื้นที่เพียง 3 เดือนกว่าเท่านั้น แม้ว่าผลจากการประชุมฯผู้รับผิดชอบงานสุขภาพภาคประชาชน และ ผู้รับผิดชอบงานควบคุมโรค ของจังหวัดในภาคเหนือ จะได้ช่วยกันยกร่างหลักสูตรการประชุมซ้อมแผนปฏิบัติการควบคุม-เฝ้าระวังโรคไข้หวัดนกระดับตำบล โดยกำหนดให้มีให้ความรู้ด้านสถานการณ์และความรู้เกี่ยวกับโรคไข้หวัดนก และ การซ้อมบทบาทสมมุติ ลงมือปฏิบัติการจริงตามบทบาทสมมุติที่กำหนดขึ้นของแต่ละคน เช่น การแจ้งข่าวของ อสม. การแจ้ข่าวแก่ อบต. การตั้งด่านตรวจ-ควบคุมการเคลื่อนยาวสัตว์ปีก การกำจัดสัตว์ปีก การคัดกรองผู้ป่วย/ผู้สงสัยติดเชื้อไข้หวัดนก และการส่งต่อผู้ป่วย เป็นต้น

จากการติดตามการดำเนินงานของแต่ละจังหวัดในภาคเหนือ พบว่า การดำเนินการเตรียมการในจังหวัด เริ่มจากการประชุมชี้แจงโครงการแก่ผู้รับผิดชอบงานระดับอำเภอ จากนั้นให้แต่ละอำเภอคัดเลือกพื้นที่หรือตำบลนำร่อง ประสานงานผู้เกี่ยวข้องระดับอำเภอ-ตำบล โดยเฉพาะการประสานงานกับทางปศุสัตว์และ อบต./เทศบาล แล้วกำหนดวันซ้อมแผนปฏิบัติการควบคุม-เฝ้าระวังโรคไข้หวัดนกระดับตำบล ซึ่งส่วนใหญ่จะกำหนดไว้ 2 วัน โดยวันแรกจะเป็นการประชุมให้ความรู้ การซ้อมแผนบนโต๊ะ และ การกำหนดบทบาทสมมุติที่จะซ้อมปฏิบัติการจริงในวันที่ 2 บทบาทสมมุติที่กำหนดนอกจากการซ้อมแผนฯของภาคชุมชน คือ บทบาท-หน้าที่ของ อสม. อบต. และ การดำเนินงานของหน่วยงานราชการในหมู่บ้าน-ชุมชนแล้ว พบว่าเกือบทุกอำเภอยังกำหนดสถานการณ์สมมุติให้มีการส่งต่อผู้สงสัยติดเชื้อไข้หวัดนกมาที่สถานีอนามัย และโรงพยาบาล ทำให้เกิดกิจกรรมการซ้อมแผนไข้หวัดนกของสถานีอนามัย-โรงพยาบาลไปพร้อมกับการซ้อมแผนฯของชุมชนด้วย ถือว่าเป็นผลงานที่เกิดขึ้นเกินกว่าเป้าหมายที่ตั้งไว้เพียงการซ้อมแผนฯของภาคชุมชนเท่านั้น

การซ้อมแผนฯ ระดับตำบลแต่ละอำเภอ ส่วนใหญ่จะเชิญ อบต. อสม. และ เจ้าหน้าที่สถานีอนามัยจากตำบลอื่น ๆ เข้าร่วมสังเกตการณ์ และมีส่วนร่วมในการรับรู้กระบวนการซ้อมแผนฯตำบลด้วย มีหลายอำเภอที่หลังจากซ้อมแผนฯ ตำบลแล้ว มีการขยายผลการซ้อมแผนฯ ตำบลไปสู่ตำบลอื่น ๆ ของอำเภอด้วย

ผลการซ้อมแผนฯ ระดับตำบลที่ผ่านมา อาจสรุปในเบื้องต้นได้ว่า เกิดการประสานงานดำงานร่วมกันระดับจังหวัดระหว่างงานควบคุมโรคติดต่อและงานสุขภาพภาคประชาชน เกิดทีมการทำงานร่วมกันของทีมงานจังหวัด ระดับอำเภอเกิดการตื่นตัวโดยเฉพาะการซ้อมแผนฯของสถานบริการสุขภาพ ตลอดจนการสนับสนุนด้านนโยบายของนายอำเภอ หลายพื้นที่นายอำเภอจะร่วมเปิดการประชุม หรือ ให้ปลัดอาวุโสร่วมประชุมซ้อมแผนฯ ส่วนระดับตำบลเกิดการตื่นตัวอย่างชัดเจนของ อบต./เทศบาล และ อสม. โดยเฉพาะพื้นที่ที่กำหนดบทบาทสมมุติของ อบต. ในการซ้อมแผนอย่างชัดเจน ส่วนการจัดตั้งศูนย์ปฏิบัติการฯระดับตำบล หลายตำบลก็สามารถดำเนินการจัดตั้งได้ แต่หลายพื้นที่ก็ยังไม่ชัดเจนในบทบาทหน้าที่ของศูนย์ ฯ ตำบลนัก

ภาพรวมของการซ้อมแผนไข้หวัดนกระดับตำบลของจังหวัดในภาคเหนือ พบว่า

1. การสนับสนุนด้านนโยบายภายในจังหวัด ทั้งผู้ว่าฯ ปศุสัตว์ สสจ. หรือ ผชพว. เข้าร่วมการซ้อมแผนฯในแต่ละอำเภอ หรือ จัดทีมงานของจังหวัดเข้าร่วมการซ้อมแผนฯ ทุกอำเภอ

2. การซ้อมแผนฯ ระดับตำบล นอกจากการซ้อมสถานการณ์จำลองระดับหมู่บ้าน-ตำบลแล้ว พบว่าเกือบทุกจังหวัดยังใช้การซ้อมแผนฯ ตำบลเชื่อมโยงการซ้อม/เตรียมความพร้อมของสถานบริการสาธารณสุข สอ./รพช. ด้วย และ ระดับการซ้อมแผนฯส่วนใหญ่เป็นการซ้อมระดับการระบาดของโรคไข้หวัดนก ระดับที่ 3

3. นอกจากกิจกรรมการซ้อมแผนฯ ตำบลแล้ว จังหวัดที่ติดตามยังมีนโยบายการจัดตั้งศูนย์เฝ้าระวังระดับตำบล (ที่มี อบต.เป็นแกน) เพื่อให้เกิดระบบการเฝ้าระวัง-ควบคุมโรคฯอย่างยั่งยืน

4. มีการสนับสนุบด้านนโยบาลระดับอำเภอ/ตำบล ทั้งนายอำเภอ-นายก อบต. เกือบทุกตำบลที่ดำเนินการซ้อมแผนฯ และการซ้อมแผนฯ ก็ได้รับความสนใจ-มีส่วนร่วมของภาคีในพื้นที่อย่างดี(อสม. อบต. รร. แม่บ้าน อภปร. ตำรวจ ปศุสัตว์ ผู้เลี้ยงสัตว์ปีก ผญบ./กำนัน สอ./รพช. ฯ ) ทั้งในการซ้อมแผนบนโต๊ะ และ ซ้อมสถานการณ์จำลอง

ระหว่างการซ้อมแผนฯ จะมีการเชิญ อสม./อบต. /สอ. /สสอ. ข้างเคียงเข้าร่วมเรียนรู้ กระบวนการซ้อมแผนฯ ด้วย

5. การเวทีสรุปการซ้อมแผนฯของ จ.แพร่ อุทัยธานี และ อุตรดิตถ์ ซึ่งดำเนินการครบทุกอำเภอเป้าหมายแล้ว พบว่าหลายอำเภอจะมีการขยายพื้นที่การซ้อมแผนฯ ระดับตำบล เพิ่มเติม เช่น อ.สอง เด่นชัย และ หนองม่วงไข่ เป็นต้น

ส่วนจังหวัดแพร่ จะสรุปผลการดำเนินงานนำเสนอต่อผู้ว่าฯ และ กำหนดให้เรื่องไข้หวัดนกและไข้เลือดออกเป็นตัวชี้วัดการทำงานของจังหวัดด้วย

เวทีสรุปผลการซ้อมแผนฯตำบล ของระดับจังหวัด

ศูนย์ ฯ สช. ภาคเหนือ มีโอกาสลงพื้นที่ติดตามการชี้แจงของบางจังหวัด การร่วมกิจกรรมการซ้อมแผนฯ ตำบล และยังร่วมประชุมสรุปผลการซ้อมแผนฯ ตำบลของจังหวัด อีก 5 จังหวัด ได้แก่ แพร่ อุตรดิตถ์ อุทัยธานี น่าน และ ลำปาง ซึ่งในเวทีสรุประดับจังหวัด ยังเกิดภาพความร่วมมือ-ประสานงานกนระหว่างศูนย์วิชาการทางภาคเหนือ ได้แก่ ศูนย์ควบคุมโรคติดต่อเขต 8 , 9 และ 10 กับศูนย์ ฯ สุขภาพภาคประชาชน ภาคเหนือ เข้าร่วมในการประชุมสรุป-ให้ความเห็นในเวทีสรุปของจังหวัดด้วยทุกแห่ง

สามารถรวบรวมสรุปผลการดำเนินงาน และ ข้อเสนอแนะต่อการดำเนินงานซ้อมแผนฯระดับตำบล ของผู้ปฏิบัติงานของพื้นที่จากเวทีสรุปงานซ้อมแผนฯ ตำบล ของระดับจังหวัด ได้เบื้องต้น ดังนี้

1. การผลักดันเชิงนโยบายการซ้อมแผนไข้หวัดนกระดับตำบล และ การจัดตั้งศูนย์เฝ้าระวังฯระดับตำบลใน อบต. ควรมีการประสานของส่วนกลางในเป็นนโยบายของกรมส่งเสริมการปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งสามารถมีนโยบายให้ดำเนินการได้ทุก อบต. (นอกจากการให้แต่ละจังหวัดประสาน-ผลักดันนโยบายแก่ท่านผู้ว่าราชการจังหวัดแล้ว) อีกทั้งการประสานงานผ่านสมาคม อบต. ระดับประเทศด้วย เพื่อให้ท้องถิ่นรับเป็นแกนนำในการดำเนินการในพื้นที่

2. การซ้อมแผนไข้หวัดนกระดับตำบล ควรมีการดำเนินการอย่างต่อเนื่อง อย่างน้อยปีละ 1-2 ครั้ง หรือยกระดับการซ้อมแผนฯ ควรมีการนิเทศ-ติดตามการฯซ้อมแผนฯ และ อาจมีการซ้อมแผนฯ-สถานการณ์จำลองของจังหวัดด้วย

3. ควรมีการพัฒนาเกณฑ์มาตรฐานของศูนย์เฝ้าระวังฯ ระดับตำบล ทั้งด้านวัสดุ/อุปกรณ์ การบริหารจัดการ และ วิชาการ

4. การใช้สื่อ ประชาสัมพันธ์ความรู้แก่ชาวบ้าน-แกนนำ ทางสื่อโทรทัศน์

5. การสนับสนุนด้านขวัญ- กำลังใจ แก่เจ้าหน้าที่ – อสม. ผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่

6. การสนับสนุนชุดอุปกรณ์ป้องกันตนเองของ อสม. ในการป้องกัน-ควบคุมโรคไข้หวัดนก

กรณีผู้ลี้ยงไก่ชน/เป็ดไล่ทุ่ง

นอกจากการติดตามการซ้อมแผนฯตำบล และ การจัดตั้งศูนย์เฝ้าระวังฯระดับตำบลแล้ว ศูนย์ ฯ สช. ภาคเหนือ ยังจัดทำเวทีย่อยกลุ่มเสี่ยงเพื่อหาข้อมูลในกลุ่มผู้เลี้ยงไก่ชน และ ผู้เลี้ยงเป็ดไล่ทุ่ง พบว่าทั้ง 2 กลุ่มยังมีพฤติกรรมที่เสี่ยงกับการติดเชื้อไข่หวัดนก โดยเฉพาะผู้เลี้ยงไก่ชนยังไม่เชื้อว่ามีโรคไข้หวัดนกจริง หรือยังไม่มีผู้เลี้ยงไก่ชนติดโรคไข่หวัดนก จึงควรมีการประชาสัมพันธ์ให้ความรู้แบบเข้มข้นกับกลุ่มเป้าหมายนี้ ส่วนผู้เลี้ยงเป็ดไล่ทุ่ง แม้จะมีระบบควบคุมการย้ายพื้นที่การเลี้ยงเป็ดไล่ทุ่งอย่างได้ผล แต่การเคลื่อนย้ายไข่เป็ดออกจากพื้นที่สู่ตลาดต่างจังหวัด ยังเป็นเงื่อนไขทางการตลาดที่นับว่าเป็นความเสี่ยงต่อการแพร่กระจายของเชื้อได้ จึงควรหามาตรการอุดหนุนเกษตรกรกรณีต้องการการเคลื่อนย้ายไข่เป็ดสู่ตลาดด้วย เพราะตลาดภายในท้องถิ่น/จังหวัดไม่สามารถรองรับปริมาณไข่เป็ดจำนวนมากได้

สรุปสถานการณ์ความพร้อมของชุมชนภาพหลังจากการซ้อมแผนฯตำบล ของจังหวัดในภาคเหนือ ทั้ง 17 จังหวัด พบว่าดำเนินการซ้อมแผนฯ ตำบลได้ครบตามเป้าหมาย และ มีการเชื่อการซ้อมแผนฯของภาคชุมชน/อบต. เชื่อมต่อกับการซ้อมแผนฯของสถานบริการสุขภาพของรัฐด้วย ส่วนใหญ่เป็นการซ้อมแผนฯ เพื่อการรองรับการระบาดฯระยะที่ 3 (การติดต่อจากสัตว์ปีกสู่คน,คนสู่คนเป็นไปได้ยาก) สามารถกล่าวได้ว่าปัจจุบันภายหลังจากการซ้อมแผนฯตำบลแล้ว ภาครัฐและภาคชุมชนของจังหวัดในภาคเหนือ มีความพร้อมในการรับสถานการณ์การระบาดฯระยะที่ 3 แต่หากการเกิดโรคไข้หวัดนกขยายตัวเข้าสู่การระบาดฯระยะที่ 4 แล้ว ยังไม่มีความพร้อมในการรับมือสถานการณ์นี้ (ผลจากการสอบถามผู้เข้าร่วมเวทีสรุปฯระดับจังหวัด)

หากคำกล่าวของนักวิชาการที่ว่า เชื้อ H5N1 จะสามารถกลายพันธุ์ สามารถติดต่อจากคนสู่คนได้ภายใน 5 – 6 ปีข้างหน้า นั้นก็หมายถึงว่า คนไทยมีเวลาเหลือเพียง 4 – 5 ปี ที่จะเตรียมความพร้อมของทุกภาคส่วนที่จะรับมือการระบาดของไข้หวัดใหญ่-ไข้หวัดนกข้างหน้า

คงมีเพียงการซ้อม ซ้อม และ ซ้อมๆๆๆ เท่านั้น ที่จะสร้างการตื่นตัว (ไม่ใช่ตื่นตูม) สร้างความรู้ ความเข้าใจ ทักษะที่ถูกต้องของมนุษย์ องค์กร หน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนการพัฒนาระบบกลไกการรับมือกับการระบาดฯทุกระดับ ที่จะต้องรับมือข้างหน้า

การสร้างกลไกความพร้อมให้ครอบคลุมพื้นที่ทุกตำบล ดูจะเป็นสิ่งจำเป็นที่ต้องให้ความสำคัญ เพื่อคนไทยเราจะมีความพร้อมรับสถานการณ์การระบาดใหญ่ของไข้หวัดใหญ่-ไข้หวัดนก พร้อมกับคนทั่วโลกได้